De bedrieglijk echte panorama ervaring bestaat al veel langer dan het Panorama Mesdag. Ruim twee eeuwen geleden kreeg Robert Barker, een Ierse schilder en tekenleraar, een ingeving, die hij in 1787 in een patent liet vastleggen. De werking van zijn ‘panorama’ creëerde een ruimtelijke illusie.

Een panorama bestaat uit drie onderdelen: een cilindrische tentoonstellingsruimte (rotonde), een groot schilderij van 360 graden waar de kijker middenin staat en genoeg afstand tussen beschouwer en doek om de boven- en onderkant van het schilderij onzichtbaar te laten zijn.

De oneindige illusie van het panorama wordt bereikt doordat de bezoeker eerst door een donkere gang naar het platform loopt. Hierdoor worden de pupillen vergroot. De wenteltrap naar boven veroorzaakt verlies van richting. Op het platform aangekomen lijkt het uitzicht op een schilderij oneindig, het doek kan vanuit alle hoeken bekeken worden. De lichtbron,de  boven- en onderkant van het doek zijn aan het zicht van de bezoeker onttrokken. Dit alles zorgt een maximaal desoriënterend effect waardoor de illusie van oneindigheid ontstaat..

Het fenomeen panorama

In de negentiende eeuw waren panorama’s in Europa ontzettend populair. De grote schilderijen reisden van stad naar stad en trokken grote aantallen bezoekers. De levensechte optische illusie werd in 1787 door de Schot Robert Barker (1739-1806) bedacht en gepatenteerd.

Tot de bouw van het eerste bakstenen panoramagebouw in Londen, in 1827, reisden de grote doeken langs verschillende steden waar ze getoond werden in afbreekbare constructies. Toen rond 1850 de afmetingen van het panoramadoek gestandaardiseerd werden, 115 m lang en 15 m breed, was het mogelijk geworden om schilderijen tussen de gebouwen te laten reizen.

Vanuit Frankrijk en België nam een ware Panorama-manie bezit van heel West-Europa. In een tijd waar steeds meer mensen vrije tijd en geld te besteden hadden, groeide het panorama uit tot de eerste massa-attractie. Wandelend over het uitkijkplatform, omringd door het schilderij, werd men voor de eerste keer onderdeel van een historische gebeurtenis of waande men zich in een exotisch landschap.Lees meer

De teloorgang van het panoramafenomeen startte waar de triomftocht begon: in 1874, 47 jaar na de bouw, werd het eerste panoramagebouw ter wereld in Londen gesloopt. Deze tendens verspreidde zich vanaf het midden van de jaren 1880 naar het vaste land van Europa. Panorama’s moesten concurreren met een groeiend aantal vormen van vermaak zoals wassenbeeldenmusea, koffie- en warenhuizen, musea en de bioscoop. De bewegende film vertoonde een nog grotere wereld van visuele illusies en stootte het statische panorama van zijn troon.

De laatste jaren beleeft het panorama een ware revival. Bijna elk jaar komt er een panorama bij, vooral in Amerika en China. De werken zijn geschilderd, gefotografeerd of gemaakt met behulp van de nieuwste technologische ontwikkelingen – nog steeds in staat ons te verwonderen en te verwarren.

Robert Barker

De Ierse schilder en tekenaar Robert Barker (1739-1806) bedacht in 1787 deze ronduit spectaculaire, levensechte optische illusie en noemde het ‘panorama’.

LEES VERDER

Panorama Mesdag

Nederland zwichtte laat voor het panoramafenomeen. Reizende panoramadoeken waren al vanaf 1816 in ons land te zien, maar pas in 1880, op het hoogtepunt van de Europese panoramagekte, opende het eerste Nederlandse gebouw zijn deuren.

In 1880, op het absolute hoogtepunt van de panoramagekte, kreeg zeeschilder Hendrik Willem Mesdag de opdracht tot het maken van een panoramaschilderij in Den Haag. Kort na voltooiing, rond 1900, nam de populariteit van panorama’s echter snel af; het statische schilderij kon niet op tegen de dynamische film en andere nieuwe vormen van vermaak. Veel panoramagebouwen werden afgebroken of kregen een andere functie en de grote schilderijen werden in stukken geknipt.

Nu zijn er nog maar een zo’n 30 grote (historische) panorama’s, verspreid op de wereld. Van al de negentiende-eeuwse panoramaschilderijen die Europa telde, bevindt zich er slechts nog één op zijn oorspronkelijke locatie: Panorama Mesdag. De zeeschilder noemde het zijn beste werk.

Het Fenomeen Panorama

Meer lezen over de uitvinder, panoramaschilders, de techniek van het schilderen, het ontstaan en de teloorgang van panorama’s?

Het album ‘Het Fenomeen Panorama’ is verkrijgbaar in onze Museumwinkel. Auteurs: M. de Jong, E. Onnes, Het Fenomeen Panorama, 2006 EN & NL

LEES MEER